ปราสาทเมืองต่ำ และ บาลาย

สระน้ำที่ได้พบเห็นนี้หากใครที่ได้เดินทางผ่านมาพบเห็นก็คงจะคาดดาวได้เลยว่าแท้ที่จริงแล้วมันคือ บาลาย หรือ อ่างเก็บน้ำที่มีมนุษย์ขุดขึ้มาเพื่อการชนละปะทานเมื่อเกือบพันปีก่อนที่ บาลาย แห่งนี้เป็นรูปสี่เหลี่ยมพื้นผ้ากว้างประมาณ500เมตรและมีความยาวประมาณ1กิโลเมตรเศษๆ

ซึ่งถือว่าค่อนข้างใหญ่โตจนมีคนเรียกเปรียบเทียบดังทะเล บาลาย ได้สร้างติดอยู่กับศาสตร์สถานประจำชุมชนที่ถูกเรียกว่าปราสาทเมืองต่ำ ปราสาทเมืองต่ำ ได้ตั้งอยู่ที่ ตำบลจรเข้มาก อำเภอประโคนชัย จังหวัดบุรีรัมย์ ได้จัดอยู่ในศิลปะแบบคลังปาปวนอายุนราวปลายพุทธศตวรรษที่16ถึงต้นพุทธศตวรรษที่17วัสดุที่ได้นำเอามาใช้ในการก่อสร้างมีทั้งอฐิศิลาแลงและหินทรายมีผังเป็นรูปสี่เหลี่ยมพื้นผ้าเกือบจัดจัตุรัสกว้างประมาณ120เมตรและยาวประมาณ120เมตรชั้นนอกสุดเป็นกำแพงแก้วมีซุ้มประตูทั้ง4ทิศ

ถัดเข้ามาเป็นลานปราสาทและสระน้ำ4สระที่ได้สร้างโดยล้อมรอบแต่เว้นทางเดินเพื่อเชื่อมต่อไปยังซุ้มประตูของระเบี้ยงคดสระน้ำทั้ง4อุด้วยศิลาแลงเรียงเป็นขั้นบันไดสู่ก้นสระขอบบนนั้นได้ถูกสลักเป็นรูปพญานาค5เศรียในลักษณะเศรียเกียงไม่มีรัศมีหรือเครื่องประดับศรีษะ ซึ่งได้เป็นศิลปะแบบปาปวนอายุราวๆประมาณครึ่งหลังพุทธศตวรรษที่16เมื่อได้เดินผ่านสระน้ำและซุ้มประตูขอระเบียงคดเพื่อเข้าสู่ใจกลางผังปราสาทพื้นที่ส่วนนี้จะประกอบไปด้วยปราสาทอฐิ ซึ่งเป็นประภาคารของศาสตร์สถานและยังมีบรรณาไรหรือหอสมุดอีกสองหลังปราสาทอฐิมีทั้งหมด5หลังเรียงซ้อนกันเป็นสองแถวบนฐานศิลาแลงเดียวกัน

โดยมีปราสาทประทานตั้งอยู่ตรงกลางแถวหน้าในรูปแบบสัญลักษณ์แทนเขาพระสุเมธศูนย์กลางจักรวาล

แต่ในปัจจุบันปราสาทประทานได้หักพังลงไปเหลือแค่เพียงฐานซึ่งจากการขุดแต่งสันนิษฐานว่าแต่เดิมประสาทประทานทั้งหลังตกแต่งด้วยผนังปูนปั่นและนี่อาจจะเป็นสาเหตุที่ตัวปราสาทได้พังลงมาเพราะไม่สามารถที่จะรองรับน้ำหนักครึ่งยอดปราสาทได้ ตลอดเวลาในการขุดแต่งนักโบราณคดียังพบศิวะลึงค์และหลักฐานอีกหลายชิ้นที่บ่งชี้ว่าศาสตร์สถานแห่งนี้ได้สร้างขึ้นเพื่อถวายพระศิวะตามคติศาสนาฮินดูไสวะนิกายและได้มีการเคราพนับถือเทพเจ้าองค์อื่นควบคู่กันไปด้วยเช่น พระนารายณ์ พระอินทร์ พระ พิฆเนศ

นักโบราณคดียังเชื่ออีกว่าชุมชนที่ได้อาศัยอยู่บริเวณปราสาทเมืองต่ำคงจะมีขนาดที่ใหญ่พอสมควรหากจะพิจารณาขนาดของ บาลาย และน่าจะมีความสำผัสบริเวณปราสาทพนมรุ้งซึ่งมันอยู่ไม่ห่างกันนักส่วนชื่อเมืองต่ำหน้าจะถูกตั้งใหม่ภายหลังโดยอาจมีการนำที่ตั้งของปราสาทไปเปรียดเทียบกับปราสาทพนมรุ้งที่อยู่บนยอดเขาสูงขณะที่ปราสาทเมืองต่ำนั้นตั้งอยู่ในที่ลาบลุ่มเชิงเขา